ქალები, რომლებმაც სამყაროს რუკა შეადგინეს, მაგრამ აღიარება ვერ მოიპოვეს

harem
1881 წელს, ედვარდ ჩარლზ პიკერინგს, ჰარვარდის ობსერვატორიის დირექტორს, პრობლემა გაუჩნდა: მის ობსერვატორიაში დაგროვებული მონაცემები იმხელა მოცულობის იყო, რომ თანამშრომლები ანალიზს ვერ ასწრებდნენ. მას ასევე გარკვეული ეჭვები გააჩნდა თანამშრომლების კომპეტენციაზე – განსაკუთრებით თავის ასისტენტზე, რომელსაც პიკერინგი კატალოგების შედგენაში არაკვალიფიციურად თვლიდა. ამიტომ ისე მოიქცა, როგორც მე-19 საუკუნის მიწურულში მცხოვრები ნებისმიერი მეცნიერი მოიქცეოდა: თავისი ასისტენტი მამაკაცი დაითხოვა და ჩაანაცვლა მოსამსახურე ქალით, უილიამინა ფლემინგით. ფლემინგმა ისეთი ოსტატობა გამოაჩინა გამოთვლებსა და გადაწერაში, რომ ჰარვარდში მთელი 34 წელი იმუშავა და ასისტენტების დიდი ჯგუფიც გაიჩინა.

ასე დაიწყო ახალი უპრეცედენტო ერა ჰარვარდის ობსერვატორიის ისტორიაში, როცა დირექტორისთვის მთლიანად ქალებისგან დაკომპლექტებული გუნდი მუშაობდა. პიკერინგის მმართველობისას (1877 წლიდან მის გარდაცვალებამდე, 1919 წლამდე) მთლიანობაში 80-ზე მეტი ქალი მუშაობდა, ახდენდნენ გამოთვლებს და ადგენდნენ მონაცემების კატალოგს. ამ ქალებიდან ზოგმა მნიშვნელოვანი ნაშრომები შექმნა. ზოგიერთებმა სახელიც კი გაითქვეს მეცნიერი ქალების გულშემატკივრებში. მაგრამ უმეტესობა დაამახსოვრდათ არა ინდივიდუალურად, არამედ კოლექტიურად, მეტსახელით „პიკერინგის ჰარამხანა”.

ეს არც ისე შესაფერისი მეტსახელი ასახავს ქალების მდგომარეობას იმ პერიოდში, როცა – იშვიათ გამონაკლისებს თუ არ ჩავთვლით – მათგან მოელოდნენ, რომ მთელ ენერგიას გამრავლებასა და საშინაო საქმეებზე ან საქმროს მოხიბვლაზე დახარჯავდნენ. ქალების მიერ განათლების მიღება იშვიათი იყო, ხოლო სახლისგან მოშორებით მუშაობა – თითქმის წარმოუდგენელი. იმდროინდელი მეცნიერება განათლებული ქალების წინააღმდეგაც კი გამოდიოდა, ითვლებოდა, რომ ქალები ზედმეტად მყიფეები იყვნენ სტრესის გადასატანად. 1869 წელს ჰარვარდის პრეზიდენტმა ჩარლზ ელიოტმა უარი განაცხადა სასწავლებლად ქალების მიღებაზე და აღნიშნა: „მსოფლიოს არასდროს არაფერი სმენია მდედრობითი სქესის ბუნებრივ გონებრივ შესაძლებლობებზე”. ექიმი და ჰარვარდის პროფესორი ედვარდ კლარკი 1873 წელს თავის წიგნში „სქესი განათლებაში” წერდა: „ქალის სხეულს ერთდროულად მხოლოდ შეზღუდული რაოდენობის განმავითარებელი ამოცანებისთვის შეუძლია თავის გართმევა. იმ გოგონებს, რომლებიც სქესობრივი მომწიფების ასაკში ძალიან ბევრ ენერგიას ხარჯავენ გონების განვითარებაზე, საბოლოოდ განუვითარებელი ან დაავადებული რეპროდუქციული სისტემა ექნებათ”. ათწლეულების შემდეგ ეს განცხადებები დიდი კითხვის ნიშნის ქვეშ დადგა.

ქალებთან დაკავშირებული ტრადიციული მოლოდინი ნელ-ნელა იცვლებოდა. „შვიდი დის” ქალთა კოლეჯებიდან ექვსმა 1865-1889 წლებში სტუდენტების მიღება დაიწყო (მაუნტ ჰოლიოკის კოლეჯმა 1837 წელს გაუღო ქალებს კარები). მაღალი კლასის ოჯახები ქალიშვილებს აქეზებდნენ, რომ მეცნიერებაში ჩართულიყვნენ. მაგრამ მიუხედავად იმისა, რომ ქალთა კოლეჯები მეცნიერულ სწავლებებში უფრო მეტ ინვესტიციებს დებდნენ, ბევრად ჩამორჩებოდნენ მამაკაცთა კოლეჯებს ტექნიკა-აპარატურებზე წვდომასა და მეცნიერული კვლევების დაფინანსებაში. ამ უთანასწორობის მცირეოდენად აღმოსაფხვრელად პროგრესული განმანათლებელი მამაკაცები ხანდახან ქალთა ინსტიტუტებთან თანამშრომლობდნენ.

ედვარდ პიკერინგი ერთ-ერთი ასეთი პროგრესული მოაზროვნე იყო – სულ მცირე მაშინ, როცა საქმე ეხებოდა განმანათლებლობით შესაძლებლობებს. წარმოშობით ახალინგლისელმა 1865 წელს დაამთავრა ჰარვარდი და ფიზიკას ასწავლიდა მასაჩუსეტსის ტექნოლოგიის ინსტიტუტში, სადაც მეცნიერული პედაგოგიკის გარდატეხა მოახდინა სტუდენტების წახალისებით, მონაწილეობა მიეღოთ ექსპერიმენტებში. მან ასევე მიიპატიჟა სარა ფრენსის უაითინგი, ახალგაზრდა მეცნიერი ქალი, რათა მის ლექციებს დასწრებოდა და ექსპერიმენტებს დაკვირვებოდა. უაითინგი ამ გამოცდილებას იყენებდა უელსლის კოლეჯში სასწავლებლად, რომელიც მასაჩუსეტსის ტექნოლოგიის ინსტიტუტიდან სულ რაღაც 20 კმ-ის მოშორებით მდებარეობდა.

პიკერინგს პროგრესული დამოკიდებულება ჰქონდა ასტრონომიის ტექნოლოგიასთანაც. ნაცვლად იმისა, რომ მხოლოდ ტელესკოპით დაკვირვებისას გაკეთებული ჩანაწერებით შემოფარგლულიყო, დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდა ფოტოების ანალიზსაც – დაკვირვების ერთ-ერთ ფორმას, რომელიც დღეს ასტროფოტოგრაფიის სახელით არის ცნობილი და ტელესკოპზე მიმაგრებულ კამერას იყენებს ფოტოების გადასაღებად. ამას იმით ასაბუთებდა, რომ ადამიანის თვალი ტელესკოპით ხანგრძლივი დაკვირვების შედეგად იღლება, ფოტოსურათი კი ღამის ცის უფრო ნათელ ხედს გვთავაზობს. გარდა ამისა, ფოტოები ბევრად დიდხანს ძლებენ, ვიდრე შეუიარაღებელი თვალით დაკვირვებები და ჩანაწერები.

ადრეული ასტროფოტოგრაფია იყენებდა დაგეროტიპის ტექნოლოგიას ტელესკოპიდან ფოტოფირფიტაზე გამოსახულების გადასატანად. პროცესს დიდი დრო სჭირდებოდა ექსპოზიციისთვის, რათა ციური სხეულები გამოჩენილიყვნენ, რაც ასტრონომებს სასოწარკვეთაში აგდებდა. უფრო ეფექტური მეთოდის ძიებისას რიჩარდ მედოქსმა ფოტოგრაფიაში რევოლუცია მოახდინა მშრალი ფირფიტის მეთოდის შექმნით. უფრო ადრეული ტექნოლოგიის სველი ფირფიტებისგან განსხვავებით მათი დაუყოვნებლივ გამოყენება საჭირო არ იყო და ასტრონომებს დრო ეზოგებოდათ, რადგან დაკვირვების ღამის წინ მომზადებულ მშრალ ფირფიტებს იყენებდნენ. სველ ფირფიტებს გაშრობის რისკი ახლდათ თან, ამიტომ მშრალი ფირფიტებით უფრო ხანგრძლივი ექსპოზიცია ხდებოდა შესაძლებელი, რაც ფოტოებში მეტი სინათლის დაგროვების საშუალებას იძლეოდა. მიუხედავად იმისა, რომ მშრალმა ფირფიტებმა მოსამზადებელი სამუშაოები უფრო ეფექტური გახადა, სინათლისადმი მგრძნობიარობა მაინც არ იყო იმ დონის, როგორიც ასტრონომებს სურდათ. შემდეგ, 1878 წელს, ჩარლზ ბენეტმა აღმოაჩინა მეთოდი, რომ სინათლისადმი მგრძნობიარობა გაზრდილიყო მათი 32°C-ზე დამზადებით. ბენეტის აღმოჩენამ ასტროფოტოგრაფიაში რევოლუცია მოახდინა, ტელესკოპებით გადაღებული ფოტოები თითქმის ისეთივე სუფთა და გამოსადეგი გახადა, როგორც შეუიარაღებელი თვალით დაკვირვება იყო.

როცა პიკერინგი ჰარვარდის ობსერვატორიის დირექტორი გახდა 1877 წელს, ის მხარს უჭერდა ობსერვატორიის ასტროფოტოგრაფიული ტექნოლოგიის განვითარებას, მაგრამ ეს მხოლოდ 1880-იან წლებში მოხდა, როცა ტექნოლოგია ბევრად დაიხვეწა და ცვლილებები დაინერგა. ობსერვატორიაში ფოტოგრაფიის მნიშვნელობა შესამჩნევად იზრდებოდა, რაც ახალ პრობლემას ქმნიდა: მონაცემები იმდენი იყო, რომ მისი დამუშავების დრო არავის ჰქონდა. ეს შრომატევადი სამუშაო გახლდათ და შეეფერებოდა იაფ და ნაკლებად განათლებულ სამუშაო ძალას, რომელსაც ვარსკვლავების კლასიფიკაცია უფრო კარგად გამოუვიდოდა, ვიდრე მათზე დაკვირვება: ქალებს. ამ სფეროში ქალების მასობრივად ჩართვით პიკერინგმა უდავოდ მოახდინა გარდატეხა აკადემიის ისტორიულად პატრიარქალურ რეალობაში.

Harvard_computers

თუმცა ძნელია, პიკერინგი ბოლომდე პროგრესულ ადამიანად ჩავთვალოთ: ასისტენტების მოვალეობები მეტწილად საკანცელარიო საქმეებით შემოიფარგლებოდა და ამით აძლიერებდა იმ ეპოქის გავრცელებულ წარმოდგენას, რომ ქალებს სამდივნო საქმეები უფრო შეეფერებოდათ. ამ ქალებს „კომპიუტერებად” მოიხსენიებდნენ და მხოლოდ მათი დახმარებით თუ შეძლებდა პიკერინგი ფოტოგრაფიასა და მთელი ღამის ცის კატალოგის შედეგენასთან დაკავშირებული მიზნების მიღწევას.

მთლიანობაში, ჰარვარდის ობსერვატორიის დირექტორობისას (რაც 1919 წლამდე გაგრძელდა) პიკერინგთან 80-ზე მეტი ქალი მუშაობდა, კვირაში 6 სამუშაო დღეს ფოტოების კვლევაში ატარებდნენ და საათში 25-50 ცენტს იღებდნენ (იმის ნახევარი, რასაც მამაკაცები გამოიმუშავებდნენ იგივე თანამდებობაზე). დღიური სამუშაო მეტწილად საკანცელარიო საქმეებს ეხებოდა: ქალების ნაწილი ფოტოებს ამუშავებდა, ითვალისწინებდნენ ისეთ რამეებს, როგორიცაა ატმოსფერული გარდატეხა, რათა გამოსახულება რაც შეიძლება სუფთა და მკვეთრი ყოფილიყო. სხვები ვარსკვლავების კლასიფიკაციას ახდენდნენ არსებულ კატალოგებთან ფოტოების შედარებით. ზოგიერთები თავად ფოტოების კატალოგებს ადგენდნენ, ყურადღებით აკეთებდნენ ჩანაწერებს თითოეული გამოსახულების ექსპოზიციის თარიღისა და ცის რეგიონის შესახებ. შემდეგ ჩანაწერებს დაკვირვებით იწერდნენ ცხრილებში, სადაც შედიოდა ვარსკვლავის ადგილმდებარეობა ცაში და მისი ზომა. ეს მძიმე და ერთფეროვანი სამუშაო იყო. როგორც ფლემინგი აღნიშნავდა თავის დღიურში:

ობსერვატორიის ასტროფოტოგრაფიის შენობაში 12 ქალი, მათ შორის მე, ფოტოსურათებს ვამუშავებთ… დღიდან დღემდე ობსერვატორიაში ჩემი მოვალეობები ისე ძალიან ჰგავს ერთმანეთს, რომ მცირე რამ თუ შეიძლება ითქვას სტანდარტული რუტინული სამუშაოს გარდა, რომელიც მოიცავს გაზომვებს, ფოტოსურათების ანალიზს და დაკვირვებით მიღებული ინფორმაციის გამარტივებას.

მაგრამ მიუხედავად უთანასწორო ხელფასისა და მოვალეობების უსამართლო განაწილებისა, ეს სამუშაო წარმოუდგენლად საჭირო იყო. მონაცემები ემპირიულ საფუძველს ქმნიდნენ უფრო ფართო ასტრონომიული თეორიისთვის. პიკერინგი ზოგ ქალს ტელესკოპით დაკვირვების საშუალებას აძლევდა, მაგრამ ეს გამონაკლისი უფრო იყო, ვიდრე წესი. ქალებს მეტწილად არ აძლევდნენ საშუალებას, რეალური თეორიული ნაშრომები შეექმნათ და ამის ნაცვლად ფოტოების ანალიზითა და დამუშავებით შემოიფარგლებოდნენ. თუმცა მათი შრომის შედეგი სხვების თეორიული ნაშრომებისთვის სტატისტიკურ საფუძველს ქმნიდა. მნიშვნელოვანი წარმატების შანსები ძალიან დაბალი იყო. ხშირად მაქსიმუმი, რისი იმედიც ქალს შეიძლებოდა ჰქონოდა ჰარვარდის ობსერვატორიაში, იყო ნაკლებად გამოცდილი კომპიუტერის ზედამხედველობა. სწორედ ამას აკეთებდა მაშინ ვილიამინა ფლემინგი, ობსერვატორიაში თითქმის 20-წლიანი მუშაობის შემდეგ ის ასტრონომიული ფოტოების კურატორად დანიშნეს.

თუმცა პიკერინგის ერთ-ერთი კომპიუტერი გამორჩეული გახდა ასტრონომიაში შეტანილი წვლილის გამო: ენი ჯამფ ქენონი, რომელმაც შეიმუშავა სისტემა ვარსკვლავების კლასიფიკაციისთვის და ეს სისტემა დღესაც გამოიყენება.

Annie_Jump_Cannon_sitting_at_desk

ქენონი დაიბადა დელავერის შტატის ქალაქ დოვერში 1963 წლის 11 დეკემბერს. მამამისი გემთმშენებელი იყო და გარკვეული ცოდნა გააჩნდა ვარსკვლავების შესახებ, თუმცა ასტრონომიისადმი ინტერესი მას დედამისმა გაუღვივა ბავშვობაში. ორივე მშობელი სწავლის სიყვარულს უნერგავდა და 1880 წელს, როცა უელსლის კოლეჯში მიიღეს, ის ერთ-ერთი პირველი ახალგაზრდა გოგონა იყო დელავერიდან, რომელიც სტუდენტი გახდა. უელსლიში მას უაითინგი უკითხავდა ლექციებს და სადიპლომო ნაშრომზე მუშაობისას ქენონი უაითინგს რენტგენის სხივებზე ექსპერიმენტების ჩატარებაში ეხმარებოდა. მაგრამ როდესაც ჰარვარდის ობსერვატორიამ თანდათანობით გაითქვა სახელი ფოტოგრაფიული კვლევებით, ქენონმა 1896 წელს რედკლიფის კოლეჯში გადაინაცვლა, რათა პიკერინგთან ემუშავა. პიკერინგი და ფლემინგი ტემპერატურის მიხედვით ვარსკვლავების კლასიფიკაციის სისტემაზე მუშაობდნენ. ქენონმა კომპიუტერ ანტონია მორის ნაშრომში შესწორებები შეიტანა და მნიშვნელოვნად დახვეწა სისტემა, რომელიც 1922 წელს საერთაშორისო ასტრონომიულმა კავშირმა ვარსკვლავების კლასიფიკაციის ოფიციალურ სისტემად აღიარა.

1938 წელს, ქენონის გადადგომამდე 2 წლით ადრე და გარდაცვალებამდე 3 წლით ადრე, ჰარვარდმა, როგორც იქნა, აღიარა მისი წვლილი და ასტრონომად დანიშნა. პიკერინგის მიერ ჰარვარდის ობსერვატორიის 42-წლიანი მმართველობისას, რომელიც მის გარდაცვალებისას დასრულდა, 1919 წელს, პიკერინგმა მრავალი ჯილდო მიიღო, მათ შორის ბრიუსის მედალი – წყნარი ოკეანის ასტრონომიული საზოგადოების უმაღლესი ჯილდო. მთვარესა და მარსზე არსებულ კრატერებს მისი სახელი დაარქვეს.

რაც შეეხება ენი ჯამფ ქენონს, მან სიცოცხლის ბოლომდე ყველანაირი დამხმარე მოწყობილობების გარეშე, ხელით მოახერხა რეკორდული რაოდენობის, 350 000 ვარსკვლავის კლასიფიკაცია. აღმოაჩინა 300 არამდგრადი ვარსკვლავი, 5 ნოვა (აფეთქებული თეთრი ჯუჯა ვარსკვლავი) და 1 სპექტროსკოპული ბინარული წყვილი. ქენონს წუთში 3 ვარსკვლავის კლასიფიკაცია შეეძლო მხოლოდ სპექტრულ ნიმუშებზე შეხედვით, ხოლო გამადიდებელი შუშის გამოყენების შემთხვევაში ვარსკვლავების კლასიფიკაციას მეცხრე (მაქსიმუმი) მაგნიტუდის დონემდე ახდენდა, რაც 16-ჯერ უფრო ფერმკრთალია იმასთან შედარებით, რისი დანახვაც ადამიანის თვალს შეუძლია. ამ ყველაფრის მიუხედავად, მის უმთავრეს მიღწევას უწოდეს ჰარვარდის – და არა ქენონის – სპექტრული კლასიფიკაციის სისტემა, რაშიც „დამნაშავე” მისი სქესი გახლდათ.

Smithsonian

National Geographic

Advertisements

One response to “ქალები, რომლებმაც სამყაროს რუკა შეადგინეს, მაგრამ აღიარება ვერ მოიპოვეს

  1. გოჩა 16/11/2016, 12:16 PM

    საინტერესო სტატიაა ნამდვილად 🙂

    Like

დატოვე კომენტარი

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / შეცვლა )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / შეცვლა )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / შეცვლა )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / შეცვლა )

Connecting to %s

%d bloggers like this: