რატომ უნდა ვენდოთ მეცნიერებს?


ყოველდღიურად ვაწყდებით ისეთ პრობლემებს, როგორიცაა კლიმატის ცვლილება ან ვაქცინების უსაფრთხოება, სადაც გვიწევს, ვუპასუხოთ კითხვებს, რომელთა პასუხებიც მეტწილად მეცნიერულ ინფორმაციაზეა დამოკიდებული. მეცნიერები გვეუბნებიან, რომ დედამიწა თბება. მეცნიერები გვეუბნებიან, რომ ვაქცინები უსაფრთხოა. მაგრამ საიდან ვიცით, რომ მართლები არიან? რატომ უნდა ვენდოთ მეცნიერებას? რეალურად ბევრი არ ენდობა მეცნიერებას. როგორც საზოგადოებრივი აზრის კვლევები სისტემატურად აჩვენებს, ამერიკელთა მნიშვნელოვან ნაწილს არ სჯერა, რომ კლიმატი ადამიანთა საქმიანობის შედეგად თბება, არ თვლიან, რომ ბუნებრივ გადარჩევაზე დაფუძნებული ევოლუცია არსებობს და არც ვაქცინების უსაფრთხოებაში არიან დარწმუნებული.

რატომ უნდა გვჯეროდეს მეცნიერების? მეცნიერები არ საუბრობენ მეცნიერებაზე, როგორც რწმენის სფეროზე. ისინი საზღვარსაც კი ავლებენ მეცნიერებასა და რწმენას შორის და გეტყვიან, რომ რწმენა სხვა სფეროა. ისინი გეტყვიან, რომ რელიგია ეფუძნება რწმენას ან შესაძლოა, პასკალის სანაძლეოს. ბლეზ პასკალი იყო მე-17 საუკუნის მათემატიკოსი, რომელიც შეეცადა, მეცნიერული მსჯელობა შეეტანა საკითხში, უნდა გვწამდეს თუ არა ღმერთის. მისი სანაძლეო ასეთი სახისაა: თუკი ღმერთი არ არსებობს, მაგრამ ჩავთვლი, რომ მისი უნდა მწამდეს, რეალურად არაფერს ვკარგავ. შესაძლოა, რამდენიმე საათს ყოველ კვირადღეს. მაგრამ თუკი არსებობს და მისი არ მწამს, მაშინ დიდი გასაჭირი მელის წინ. ამიტომ პასკალმა დაასკვნა, რომ უმჯობესია, ღმერთის გვწამდეს. მან რწმენა არჩია და მეცნიერება და რაციონალიზმი უკანა პლანზე გადაწია.

დღესდღეობით მრავალი ადამიანისთვის მეცნიერულ განცხადებათა უმეტესობა რწმენის საგანია. ხშირ შემთხვევაში დამოუკიდებლად არ შეგვიძლია მეცნიერულ მტკიცებათა გადამოწმება. ისევე როგორც მეცნიერებს, როცა საკითხი მათი სპეციალობის სფეროს მიღმაა. თუ დაფიქრდებით, გეოლოგი ვერ გეტყვით, ვაქცინა უსაფრთხოა თუ არა. ქიმიკოსთა უმეტესობა არ არის ექსპერტი ევოლუციის თეორიაში. ფიზიკოსი ვერ იტყვის, თამბაქო იწვევს თუ არა კიბოს. მაშ თუკი მეცნიერებსაც რწმენის გამოვლენა უწევთ, როცა საკითხი მათ სპეციალობას სცილდება, რატომ სჯერათ სხვა მეცნიერთა განცხადებების? რატომ ენდობიან ერთმანეთს? და რატომ უნდა ვენდოთ ჩვენ მათ?

უნდა ვენდოთ, თუმცა არა იმის გამო, რაც უმეტესობას ჰგონია. როგორც წესი, სკოლაში ისწავლება, რომ მეცნიერთა მიმართ ნდობის მიზეზი არის მეცნიერული მეთოდი. მეცნიერები მიყვებიან ამ მეთოდს და ეს მეთოდი მათი განცხადებების ჭეშმარიტებას უზრუნველყოფს. მას სახელმძღვანელოს მეთოდი ან ჰიპოთეტურ-დედუქციური მეთოდი ეწოდება. სტანდარტული მოდელის მიხედვით, მეცნიერები ქმნიან ჰიპოთეზებს, დედუქციით ამ ჰიპოთეზების შედეგებამდე მიდიან, შემდეგ პრაქტიკულად ამოწმებენ და კითხულობენ: „რეალურია თუ არა ეს შედეგები?” შეგვიძლია, მათ მოხდენას ბუნებაში დავაკვირდეთ? თუკი რეალურია, მაშინ მეცნიერები ამბობენ: „მაგარია, უკვე ვიცით, რომ ჰიპოთეზა მართებულია.”

მეცნიერების ისტორიაში ამის უამრავი მაგალითია. ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი შემთხვევა ალბერტ აინშტაინის ნაშრომი გახლავთ. როცა აინშტაინმა განავითარა ზოგადი ფარდობითობის თეორია, მისი ერთ-ერთი შედეგი ის იყო, რომ დრო-სივრცე უბრალოდ სიცარიელე კი არაა, არამედ სტრუქტურა გააჩნია. და ეს სტრუქტურა იმრუდება მზის მსგავსი მასიური ობიექტების სიახლოვეს. ამიტომ თუკი ეს თეორია მართებული იყო, მზესთან ჩავლისას სინათლე მის გარშემო უნდა გამრუდებულიყო. ეს საკმაოდ გასაოცარი წინასწარმეტყველება გახლდათ და რამდენიმე წელი დაჭირდათ მეცნიერებს, რომ გამოეცადათ. ეს მოხდა 1919 წელს და აღმოჩნდა, რომ მართლაც ასე იყო. ვარსკვლავის სინათლე მართლაც მრუდდება, როცა მზეს ახლოს ჩაუვლის. ეს თეორიის მყარი დადასტურება გახლდათ და მიჩნეული იქნა ამ რადიკალური ახალი იდეის ჭეშმარიტების მტკიცებულებად, რომელზეც მთელი მსოფლიოს გარშემო უამრავი გაზეთი წერდა.

ზოგჯერ ამ მოდელს დედუქციურ-ნომოლოგიურ მოდელსაც უწოდებენ, რადგან აკადემიკოსებს ყველაფრის გართულება უყვართ. მაგრამ ასევე იმიტომ, რომ იდეალურ შემთხვევაში საქმე ეხება კანონებს. ნომოლოგიური ნიშნავს, რომ კანონებთან გვაქვს შეხება. და იდეალურ შემთხვევაში, ჰიპოთეზა არ არის უბრალოდ იდეა: ის ბუნების კანონია. რატომ აქვს ამას დიდი მნიშვნელობა? იმიტომ, რომ თუკი კანონია, მისი დარღვევა შეუძლებელია. თუკი კანონია, ყოველთვის და ყველგან ჭეშმარიტი იქნება, მიუხედავად პირობებისა. ყველა თქვენგანმა იცის მინიმუმ ერთი ცნობილი კანონი, მაგალითად აინშტაინის E=MC², რომელიც გვამცნობს, რა დამოკიდებულებაა ენერგიასა და მასას შორის. ეს კავშირი კი ყოველთვის ჭეშმარიტია ყველაფრის მიუხედავად.

თუმცა ამ მოდელს რამდენიმე პრობლემა აქვს. მთავარი პრობლემა ისაა, რომ ის არასწორია. ამის 3 მიზეზი არსებობს. პირველი გახლავთ ლოგიკური მიზეზი – შედეგის დამოწმების (Affirming the consequent) ხარვეზი. ეს გახლავთ აკადემიური გამოხატვა იმისა, რომ მცდარმა თეორიამ შეიძლება სწორი წინასწარმეტყველებები გააკეთოს. მხოლოდ იმიტომ, რომ ვარაუდი გამართლდა, ლოგიკურად არ მტკიცდება, რომ თეორია მართებულია. ამის კარგი მაგალითი ისევ მეცნიერების ისტორიიდან გვაქვს.


ეს პტოლემეური სამყაროს მოდელია, სადაც დედამიწა ცენტრშია მოთავსებული და მზე და პლანეტები მის გარშემო მოძრაობენ. საუკუნეების მანძილზე უამრავ ჭკვიან ადამიანს სჯეროდა პტოლემეური მოდელის. კი მაგრამ, რატომ? პასუხი ისაა, რომ მისი მრავალი წინასწარმეტყველება მართლდება. პტოლემეური მოდელით მეცნიერები ზუსტად საზღვრავდნენ პლანეტების მოძრაობას, უფრო ზუსტადაც კი, ვიდრე კოპერნიკის თეორიით იყო შესაძლებელი თავდაპირველად. ეს არის ერთ-ერთი პრობლემა სახელმძღვანელოს მოდელისა. მეორე პრობლემა პრაქტიკული ხასიათისაა – დამხმარე ჰიპოთეზები. დამხმარე ჰიპოთეზები წარმოადგენს მეცნიერთა დაშვებებს, რასაც შეიძლება თავადაც ვერ აცნობიერებდნენ. მნიშვნელოვანი მაგალითი კოპერნიკის მოდელია, რომელმაც საბოლოოდ პტოლემეური მოდელი ჩაანაცვლა. როცა კოპერნიკმა თქვა, რომ დედამიწა არ არის სამყაროს ცენტრი და მზის სისტემის ცენტრში მზეა, ხოლო დედამიწა მის გარშემო მოძრაობს, სხვა მეცნიერებმა გადაწყვიტეს, მისი ჭეშმარიტება დედამიწის მზის გარშემო მოძრაობაზე დაკვირვებით გამოეცადათ.


ეს არის ვარსკვლავურ პარალაქსად ცნობილი ცნების ილუსტრაცია. ასტრონომებმა იმსჯელეს, რომ თუკი დედამიწა მოძრაობს და რომელიმე ცნობილ ვარსკვლავს შევხედავთ, მაგალითად, სირიუსს დეკემბერში, დავინახავთ მას შორეული ვარსკვლავების ფონზე. თუკი იგივე დაკვირვებას განვახორციელებთ 6 თვის შემდეგ, როცა დედამიწამ პოზიცია შეიცვალა, იგივე ვარსკვლავი სხვა ფონზე გამოჩნდება. ამ სხვაობას ვარსკვლავური პარალაქსი ეწოდება. ამ წინასწარმეტყველებას აკეთებს კოპერნიკის მოდელი. ასტრონომები დააკვირდნენ ვარსკვლავურ პარალაქსს და ვერაფერი აღმოაჩინეს, საერთოდ ვერაფერი. მრავალი ადამიანის აზრით, ეს კოპერნიკის მოდელის სიმცდარეს ამტკიცებდა.

რა მოხდა რეალურად? დღევანდელი გადმოსახედიდან შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ასტრონომებმა ორი დამხმარე ჰიპოთეზა წამოაყენეს, რომელთაგან ორივე მცდარი იყო. პირველი დედამიწის ორბიტის ზომას ეხება. ასტრონომები თვლიდნენ, რომ დედამიწის ორბიტა ვარსკვლავებამდე მანძილთან შედარებით უფრო დიდი იყო.


დღევანდელი მონაცემებით ამ სურათს ვიღებთ, რომლის ავტორიც ნასაა. დედამიწის ორბიტა რეალურად საკმაოდ პატარაა. სინამდვილეში ბევრად პატარაც, ვიდრე აქ არის ნაჩვენები. ამიტომ ვარსკვლავური პარალაქსი ძალიან მცირეა და ძნელი დასადგენი.

ამას მივყავართ მეორე მიზეზთან, თუ რატომ არ იმუშავა წინასწარმეტყველებამ – მეცნიერები ასევე თვლიდნენ, რომ მათ ხელთ არსებული ტელესკოპები საკმარისად მგრძნობიარე იყო პარალაქსის აღმოსაჩენად. აღმოჩნდა, რომ ასე არ იყო. ვარსკვლავური პარალაქსის გამოვლენა მხოლოდ მე-19 საუკუნიდან გახდა შესაძლებელი.

არსებობს მესამე მიზეზიც. ეს გახლავთ ფაქტობრივი პრობლემა – მეცნიერებაში ბევრი რამ არ ჯდება სახელმძღვანელოს მოდელში. ისინი არა დედუქციური, არამედ ინდუქციურია. ამაში ის იგულისხმება, რომ მეცნიერები ყოველთვის ჰიპოთეზებითა და თეორიებით არ იწყებენ, ხშირად თავდაპირველად უბრალოდ სამყაროზე დაკვირვებას აწარმოებენ. ამის ყველაზე ცნობილი მაგალითი ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე გამოჩენილი მეცნიერია – ჩარლზ დარვინი. როცა ხომალდ „ბიგლით” სამოგზაუროდ გაეშურა, მას ჰიპოთეზა არ გააჩნდა, არც თეორია. თუმცა სამეცნიერო კარიერა სურდა და მონაცემების შეგროვება დაიწყო. ზუსტად მხოლოდ ის იცოდა, რომ მედიცინას ვერ იტანდა, რადგან სისხლის დანახვა ცუდად ხდიდა, ამიტომ სხვა გზა უნდა აერჩია. დარვინი ბევრ რამეს აგროვებდა, მათ შორის ცნობილ სკვინჩებს. სკვინჩების შეგროვებისას წარმოდგენა არ ჰქონდა, რას აღმოაჩენდა. მრავალი წლის შემდეგ, ლონდონში ყოფნისას, დარვინმა ხელახლა გადახედა შეგროვებულ მონაცემებს და ახსნა წამოაყენა, ეს ახსნა კი ბუნებრივი გადარჩევის თეორია გახლდათ.

ინდუქციური მეცნიერების გარდა, მეცნიერები მოდელირებაშიც იღებენ მონაწილეობას. ერთ-ერთი რამ, რასაც მეცნიერები ცდილობენ, მოვლენათა მიზეზების ახსნაა. როგორ ხდება ეს? ერთ-ერთი მეთოდი იმ მოდელის აგებაა, რომელიც იდეას გამოცდის.


ეს ჰენრი კადელია, მე-19 საუკუნის შოტლანდიელი გეოლოგი. მას სურდა აეხსნა, როგორ ყალიბდება მთები. მან შენიშნა, რომ თუკი შეხედავთ მთებს, მაგალითად აპალაჩებს, შენიშნავთ, რომ ქანები გარკვეული კანონზომიერებით არის გამრუდებული. ამაზე დაყრდნობით მან ივარაუდა, რომ გვერდიდან ხდებოდა მათი შეკუმშვა. მოგვიანებით ამ იდეამ მთავარი როლი ითამაშა კონტინენტების დრეიფის შესახებ მსჯელობებში. მოკლედ, კადელმა ააგო მოდელი, ეს უცნაური მოწყობილობა, რათა ეჩვენებინა, რომ შესაძლებელია ქანებში ისეთი ნიმუშების შექმნა, რომლებიც ძალიან ჰგავს მთისას, თუკი გვერდიდან შეკუმშავთ. ეს გახლდათ არგუმენტი მთის წარმოშობის მიზეზზე.

დღესდღეობით მეცნიერები კომპიუტერულ სიმულაციებს ამჯობინებენ. თუმცა კომპიუტერული სიმულაციაც მათემატიკაზე დაფუძნებული მოდელია, მსგავსად ფიზიკური მოდელებისა. კლიმატის ცვლილებასთან დაკავშირებული ერთ-ერთი საკითხი ისაა, რომ დედამიწაზე ტემპერატურის მატების უამრავი მტკიცებულება გვაქვს.


ამ გამოსახულებაზე შავი ხაზი აღნიშნავს ბოლო 150 წლის მეცნიერულ დაკვირვებას, რომ დედამიწაზე ტემპერატურა სტაბილურად იზრდება. თუმცა რა იწვევს ამ ცვლილებას? საიდან ვადგენთ, რა არის დათბობის მიზეზი? მეცნიერები ამის მოდელირებას კომპიუტერული სიმულაციით ახდენენ. ეს დიაგრამა იმ კომპიუტერული სიმულაციის ილუსტრირებაა, რომელიც ითვალისწინებს ყველა ფაქტორს, რაც კი ვიცით, რომ დედამიწის კლიმატზე ახდენს გავლენას – სულფატის ნაწილაკები ჰაერის დაბინძურებიდან, ვულკანური მტვერი ვულკანების ამოფრქვევიდან, ცვლილებები მზის რადიაციაში და ცხადია, სათბურის აირები. შემდეგ მეცნიერებმა დასვეს კითხვა – რომელი ცვლადების ნაკრების ჩასმაა საჭირო მოდელში, რომ ის შედეგი მივიღოთ, რაც რეალურად გვაქვს? რეალური მონაცემები შავი ხაზითაა ნაჩვენები, მოდელი კი – ღია ნაცრისფრით. პასუხი ისაა, რომ ჩართული უნდა იყოს ყველა ცვლადი. ტემპერატურის რეალურ მონაცემებს მივიღებთ მხოლოდ მაშინ, თუკი ყველა მონაცემი გაერთიანდება, სათბურის აირების ჩათვლით. ასევე შესამჩნევია, რომ სათბურის აირების ზრდა ემთხვევა ტემპერატურის სწრაფ ზრდას ბოლო 50 წლის მანძილზე. სწორედ ამიტომ ამბობენ კლიმატის მკვლევარი მეცნიერები, რომ უბრალოდ კლიმატის ცვლილება კი არ ხდება, არამედ სათბურის აირები წარმოადგენენ მნიშვნელოვან მიზეზს.

მაგრამ თუკი მეცნიერები მხოლოდ ერთ მეთოდს არ იყენებენ, როგორ წყვეტენ, რა არის სწორი და რა – არასწორი? ამას მტკიცებულებათა განხილვით ადგენენ. მეცნიერები მტკიცებულებებს მრავალი განსხვავებული გზით აგროვებენ, თუმცა საბოლოოდ მაინც კრიტიკული განხილვის დრო დგება. ამან უბიძგა სოციოლოგ რობერტ მერტონს, ჩაღრმავებოდა საკითხს, თუ როგორ ახდენენ მეცნიერები მონაცემებისა და მტკიცებულებების კრიტიკულ განხილვას. მისი თქმით, ეს ხდება „ორგანიზებული სკეპტიციზმით”. ორგანიზებული იმიტომ, რომ ამას კოლექტიური, ჯგუფური ხასიათი აქვს და სკეპტიციზმი იმიტომ, რომ უნდობლობის პოზიციიდან იწყებენ განხილვას. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, მტკიცებულების ტვირთი ახალი აღმოჩენის ავტორზეა. ამ გაგებით, მეცნიერება თავისი არსით კონსერვატორულია. საკმაოდ ძნელია, მეცნიერული საზოგადოება რამეში დაარწმუნოთ და ათქმევინოთ, „დიახ, ჩვენ რაღაც ვიცით, ეს ჭეშმარიტებაა”. ამიტომ მიუხედავად პარადიგმის ცვლილებების ცნების პოპულარობისა, მეცნიერულ აზროვნებაში ძირეული ცვლილებები ისტორიაში შედარებით იშვიათია.

საბოლოდ ამას მივყავართ კიდევ ერთ აზრამდე: რადგან მეცნიერები კოლექტიურად განსჯიან მტკიცებულებას, ამან ისტორიკოსებს უბიძგა კონსენსუსის საკითხზე კონცენტრირებისკენ და მათი თქმით, საბოლოოდ მეცნიერული ცოდნა არის იმ სამეცნიერო ექსპერტთა კონსენსუსი, რომლებმაც ამ ორგანიზებული, კოლექტიური კრიტიკული განხილვით განსაჯეს მტკიცებულებები და მივიდნენ რაღაც დასკვნამდე.

მაშასადამე, სამეცნიერო ცოდნა შეგვიძლია ექსპერტთა კონსენსუსადაც განვიხილოთ. ასევე მეცნიერება აღვიქვათ ნაფიც მსაჯულებად, რომელშიც აკადემიური ხარისხის მქონე ადამიანები შედიან. თუმცა განსხვავებით სასამართლოსგან, სადაც მხოლოდ ორი ვარიანტია, დამნაშავედ ცნობა ან გამართლება, მეცნიერებაში უფრო ფართო არჩევანია. მეცნიერებს შეუძლიათ თქვან, დიახ, რაღაც მართალია. შეუძლიათ თქვან, არა, ეს მცდარია. ან შეუძლიათ თქვან, ეს შეიძლება მართალი იყოს, მაგრამ მეტი მუშაობა და მტკიცებულებების შეგროვება გვჭირდება. ან თქვან, ეს შეიძლება მართალია, მაგრამ არ ვიცით, კითხვას პასუხი როგორ გავცეთ, ამიტომ გვერდზე გადავდოთ და მოგვიანებით მივუბრუნდეთ.

ამას მივყავართ საბოლოო პრობლემისკენ: თუკი მეცნიერება ისაა, რასაც მეცნიერები ამბობენ, ეს ხომ ავტორიტეტის ნდობა გამოდის, რაც ლოგიკაში დარღვევად ითვლება? ეს თანამედროვე მეცნიერების პარადოქსია, იმ დასკვნის პარადოქსი, სადამდეც ისტორიკოსები და სოციოლოგები მივიდნენ, რომ მეცნიერება ავტორიტეტის ნდობაა, თუმცა არა ინდივიდისა, როგორი ჭკვიანიც გინდა იყოს ის, მაგალითად, პლატონი, სოკრატე ან აინშტაინი. ეს არის კოლექტიური საზოგადოების ავტორიტეტი. მეცნიერება არ ეფუძნება ცალკეულ ინდივიდს, არამედ ყველა იმ მეცნიერის კოლექტიურ სიბრძნეს, კოლექტიურ ცოდნას, კოლექტიურ შრომას, რომლებსაც კონკრეტულ პრობლემაზე უმუშავიათ. მეცნიერებს კოლექტიური უნდობლობის, მტკიცებულების მოთხოვნის ტრადიცია აქვთ.

ბევრი ჩვენგანი დილით დგება, ბევრი ჩვენგანი ენდობა თავის მანქანას. მანქანები მუშაობენ, თანაც შესანიშნავად. თანამედროვე ავტომობილი იშვიათად ფუჭდება. რატომ ხდება ასე? ამის მიზეზი არ გახლავთ ჰენრი ფორდის, კარლ ბენცის ან ელონ მასკის გენიოსობა. მიზეზი ისაა, რომ თანამედროვე ავტომობილი ასობით, ათასობით და ათობით ათასი ადამიანის 100 წლიანი შრომის შედეგია. თანამედროვე ავტომობილი ყველა იმ მამაკაცისა და ქალის კოლექტიური შრომის, სიბრძნისა და გამოცდილების ნაყოფია, ვისაც ოდესმე უმუშავია მანქანებზე, ტექნოლოგიის სანდოობა კი ამ ერთიანი ძალისხმევის შედეგია. ჩვენ სარგებელს არამარტო ბენცის, ფორდისა და მასკის ნიჭიერებიდან ვიღებთ, არამედ იმ ხალხის კოლექტიური ინტელექტისა და მუყაითი შრომისგანაც, რომლებიც თანამედროვე ავტომობილზე მუშაობდნენ. იგივე ეხება მეცნიერებასაც, ოღონდ მეცნიერება ბევრად ხნიერია. მეცნიერებისადმი ჩვენი ნდობის საფუძველი იგივეა, რაც ტექნოლოგიისადმი თუ ნებისმიერი რამისადმი ნდობისა – გამოცდილება.

თუმცა ეს არ უნდა იყოს ბრმა ნდობა, ისევე როგორც ნებისმიერ სხვა შემთხვევაში. მეცნიერებისადმი ჩვენი ნდობა, ისევე როგორც თავად მეცნიერება, უნდა ეყრდნობოდეს მტკიცებულებებს. ეს იმას ნიშნავს, რომ მეცნიერები უკეთესი კომუნიკატორები უნდა გახდნენ. უნდა აგვიხსნან არამხოლოდ ის, თუ რა იციან, არამედ ისიც, საიდან იციან, ჩვენ კი უკეთეს მსმენელებად უნდა ვიქცეთ.

ted.com

Advertisements

One response to “რატომ უნდა ვენდოთ მეცნიერებს?

დატოვე კომენტარი

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / შეცვლა )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / შეცვლა )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / შეცვლა )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / შეცვლა )

Connecting to %s

%d bloggers like this: